Nauczyciel przechodzi na emeryturę, szkoła płaci odprawę, a samorząd dowiaduje się, że pieniądze na to ma wziąć z własnej kieszeni. W skrócie tak wygląda spór, który samorządowcy wytoczyli rządowi na posiedzeniu Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego.
Zapotrzebowanie na odprawy dla nauczycieli odchodzących w tym roku z zawodu oszacowano na 305 mln zł. Rząd zapisał na ten cel 187 mln zł dotacji, czyli niecałe 61 proc. potrzeb. Różnica to 118 mln zł, a więc blisko 39 proc. całej kwoty. Minister finansów postanowił ją pokryć z rezerwy oświatowej w budżecie, z której normalnie finansuje się dodatkowe zadania szkół.
I tu zaczyna się problem. Ta rezerwa, jak tłumaczą samorządowcy, powstała po to, by wyrównywać dochody gmin i powiatów, gdy ich zadania oświatowe rosną ponad to, co przyjęto przy wyliczaniu subwencji. Marek Wójcik, ekspert Związku Miast Polskich i sekretarz strony samorządowej Komisji Wspólnej, mówi wprost, że to nie jest właściwe źródło, bo te pieniądze należą do samorządów.
Samorządowcy przypominają, że umawiali się inaczej. Kiedy komisja opiniowała wydłużenie katalogu odpraw o przejście na emeryturę, rentę czy nauczycielskie świadczenie kompensacyjne, strona rządowa miała zadeklarować, że wyłoży na to dodatkowe pieniądze spoza potrzeb edukacyjnych. Wójcik uważa, że zamiast tego wyszło rozwiązanie, które pochłonie całą rezerwę, a i tak nie wystarczy.
Wysokość odpraw nie jest dowolna, reguluje ją art. 87 Karty Nauczyciela. Po dziesięciu latach pracy należą się dwie miesięczne pensje, po piętnastu trzy, a po dwudziestu sześć. Do stażu wlicza się wcześniejsze zatrudnienie i okresy uwzględniane przez inne przepisy, a wynagrodzenie liczy się tak jak ekwiwalent za niewykorzystany urlop. Kiedy nauczyciel pracuje w kilku szkołach, odprawę wypłaca ta, w której ma główny etat. Jeśli zbiegają się różne podstawy, na przykład likwidacja szkoły, odprawa jest wypłacana w pełnej wysokości, a druga w połowie.
Przy takich stawkach nawet kilkunastu odchodzących nauczycieli potrafi zrobić dziurę w budżecie małej gminy, zwłaszcza że wielu z nich ma za sobą ponad dwadzieścia lat pracy.
Jeszcze większym zmartwieniem jest przyszłość. Według Wójcika w budżecie państwa na 2027 r. nie zapisano na ten cel ani złotówki. Poprosił więc o pisemne wyjaśnienie, jak rząd zamierza sfinansować wydatki wynikające ze zmian w Karcie Nauczyciela, zarówno w przyszłym roku, jak i w kolejnych. Skoro w tym roku 187 mln zł okazało się za mało, a w następnym nie ma zapisanej żadnej kwoty, rachunek będzie jeszcze mniej korzystny.
Punkt dotyczący podziału rezerwy oświatowej na 2026 r. pozostał nierozstrzygnięty. Samorządowcy poprosili ministra finansów o wskazanie innego źródła pieniędzy i o wywiązanie się z wcześniejszego zobowiązania.
Odrzucili też pozytywną opinię o podziale 20 proc. rezerwy, którą dysponuje minister finansów, uzasadniając to niejasnymi kryteriami. Wojciech Saługa, marszałek województwa śląskiego i współprzewodniczący komisji, zaznaczył, że w wielu sprawach obie strony są zgodne. Tam, gdzie wszystko ustalono, proponuje uruchomić pieniądze bez zwłoki, a w spornych kwestiach upoważnić zespół do wydania opinii.
Przypomnijmy, że art. 34 ust. 11 ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego przewiduje trzy główne grupy beneficjentów. Pierwsza to samorządy, którym wzrosły zadania w oświacie ponad plan, a także te, które inwestują w drogi lub prowadzą pomoc społeczną i inne uzasadnione zadania. Druga to jednostki z dochodami na mieszkańca niższymi niż średnia w ich kategorii. Trzecia obejmuje samorządy, które poniosły straty majątkowe w wyniku nieprzewidzianych zdarzeń, oraz te, które pomagają repatriantom.
Odprawy emerytalne dla nauczycieli do żadnej z tych kategorii nie pasują wprost, i to jest sedno sporu. Samorządowcy nie kwestionują, że odprawy się należą. Chcą jedynie, żeby rachunek zapłacił ten, kto zmienił przepisy.





